[tekst verschenen op achterzijde vouwblad door Ida van der Lee]

Identiteit in beeld
Een onderzoek naar de culturele identiteit van de gemeente Hellendoorn. Hoe pak je dat aan als beeldend kunstenaar? Een wetenschapper werkt met feiten en bewijzen; een kunstenaar heeft zo zijn 'eigen wijze' ontwikkeld om naar de wereld te kijken en het in beeld te brengen. Proeftuin Twente, de opdrachtgever, is juist nieuwsgierig naar die eigen wijze.

Het begrip 'identiteit' leent zich bij uitstek voor een vrije en associatieve aanpak. Identiteit is niet vast te leggen. Zodra je denkt dat je het beet hebt, glipt het alweer door je vingers. Het is een dynamisch begrip dat een generatie geleden nauwelijks werd gebruikt voor plekken of gebieden. Het werd gebruikt in de psychologie of psychiatrie. Puur voor mensen en hun problematiek. Een identiteitsbewijs, een actueel 'object', dat nu veel opduikt in discussies. Als men niet weet wie je bent moet je dat bewijzen. Simpel?

Tegenwoordig lijkt identiteit ook voor plekken een noodzaak geworden. Gebieden staan niet meer op zichzelf, ze zijn onderdeel geworden van grotere systemen en structuren. De wereld om ons heen verandert op grote schaal en ingrijpend. Boerenbedrijven verdwijnen, nieuwbouwwijken en bedrijfsterreinen rukken op, de bevolking verandert. Om de inrichting van de omgeving in goede banen te leiden is duidelijkheid over de culturele identiteit van een gebied belangrijk geworden. Ook plekken moeten bewijzen wie ze zijn.

Het begrip 'identiteit' wordt echter te kust en te keur in de mond genomen. Men schermt ermee zonder uit te leggen wat die identiteit inhoudt. Proeftuin Twente heeft zich daarom ten doel gesteld om de culturele identiteit van Twente 'in beeld' te brengen vanuit een bijzondere invalshoek: een identiteit gezien door kunstenaars en aanverwante disciplines. Het vocabulaire van sociologen of stedenbouwkundigen is te voorspelbaar geworden; altijd hetzelfde jargon en voor ieder gebied een soortgelijk concept.

De snelveranderende omgeving gaat mij aan het hart. Als kunstenaar zit ik er bovenop. Probeer het karakter van een plek te duiden en veranderingsprocessen vorm te geven. Voor deze opdracht heb ik achter mijn oren gekrabd. Hoe kun je in een maand tijd de identiteit van een gebied in beeld brengen? Ik mag dan vrij, speels en associatief werken, het is niet de bedoeling dat het alle kanten op vliegt.

Eerst wilde ik als een archeoloog 'scherven' verzamelen waaruit langzaam een beeld tevoorschijn komt. Maar omdat de gemeente Hellendoorn bestaat uit verschillende dorpskernen met eigen karakters, ontstond de metafoor van Hellendoorn als familie. Met Nijverdal als vader, Hellendoorn als moeder, en Haarle, Daarle, Daarlerveen en Hulsen als de kleine telgen. Zij hebben hun menselijke trekjes, behoeftes en kwaliteiten. Maar ook kleinzielige kwaaltjes en ernstige ziektes zijn hen niet vreemd.

Ik heb de doktersjas aangetrokken en heb de familie Hellendoorn geobserveerd en onderzocht. Ik heb een observatiekliniek ingericht. Specialisten, inwoners uit de gemeente, zijn in consult geroepen. Zij hebben mij rondgeleid en ingelicht. Ik heb gesprekken opgenomen, uitgewerkt, genoteerd, gefilterd. Alle data door elkaar gegooid en opnieuw geordend.

Het was een bijzonder avontuur. Veel van de informatie die ik kreeg klopte met mijn persoonlijke ervaringen. Ik heb de servicegerichtheid en gastvrijheid ervaren, ik zag nieuwe huizen in oude stijl gebouwd worden, ik zag veel folkloristische cultuur aangekondigd, maar ook veel winkels leeg staan. Op mijn dienstfiets pendelde ik tussen Nijverdal en Hellendoorn, ik proefde de rust die van de velden uitging, heb zelden zo mooi de vogels horen zingen. En in mijn stacaravan, waar alles van moderne kunststof was, stond een modern eikenhouten meublement. De boeren die ik sprak kunnen zich nauwelijks nog met hun oude beroep identificeren. Al spreken ze nog volop dialect, hun hoofden zitten niet meer in de streek maar in Brussel. Ze maken plannen om weg te trekken.

Hoe zal dit landschap er in de toekomst uitzien als de stoffeerders van het landschap stoppen? Het landschap als vakantiefolder? Bedrijven terreinen slokken de ruimte op en de boerenerven veranderen in aangeharkte luxe paleizen. Als de boeren vervreemden, vervreemden we dan allemaal mee?

Op deze pagina treft u de neerslag van de vele interviews en rondleidingen. Ik heb het vertaald naar Hellendoorn op Zaal, dat dient als vertrekpunt om de identiteit van Hellendoorn te benoemen. Graag wil ik de bevolking hierbij raadplegen. Bent u het eens of oneens met de uitspraken of wordt u blij of kwaad van dit onderzoek? Als Hellendoorn u aan het hart gaat, laat uw mening over dit onderzoek dan horen!

Samen met Proeftuin Twente en de Gemeente Hellendoorn is besloten om dit onderzoek naar de identiteit van Hellendoorn af te ronden met een openbaar debat. Op woensdagavond 29 oktober om 20.00 uur worden in het Spoortheater de bedden en matrassen van Hellendoorn op Zaal nog éénmaal opgesteld. Tevens gaat de videoreportage over dit onderzoek van Marja Sonneveld in prémière. Jan de Koning is gesprekleider. U bent van harte uitgenodigd.

Ida van der Lee,
Oktober 2003