IN DE LUWTE TUSSEN BERG EN RIVIER

Grensgeval
"Het riviertje de Regge wordt in het Twentse Volkslied bezongen als de grens van Twente. Eigenlijk valt Hellendoorn daarom buiten Twente en valt het onder Salland. Maar Salland ligt gevoelsmatig meer achter de heuvelrug. Het is een twijfelgeval. In het telefoonboek valt het weer onder Twente."

"De Sallandse Heuvelrug is een geloofsgrens, achter de heuvelrug heb je meer katholieken dan aan deze kant. De berg houdt de blik richting Zwolle tegen, we kijken meer naar het Oosten, naar Almelo maar ook naar Duitsland. Met het Saksische dialect kom je een heel eind in Duitsland."

Hemel en hel
"Hellendoorn bestaat ruim 925 jaar en Nijverdal ongeveer 175 jaar. Een verschil van 750 jaar. Hellendoorn voelt zich verbonden met het verleden. In 1967 is het Raadhuis naar Nijverdal gegaan en dat viel verdomd slecht. De tegenstelling wordt breed uitgemeten, maar meer met de mond. Er wordt neergekeken op Nijverdal. Dat heb je overal: Rijssen heeft het met Holten en Hengelo met Enschede."

"Hellendoorners wonen in de Kruidenwijk omdat er in Hellendoorn geen plaats is. De eerste de beste gelegenheid om terug te komen grijpen ze aan. Ze doen alsof ze van de hel in de hemel komen."

"Hellendoorn heeft een duidelijke kern, is oud en wijs, en weet goed wie hij is. Nijverdal heeft geen echte kern, het weinige dat ze hebben aan oude, authentiek gebouwen wordt afgebroken."

"Ik denk dat de mentaliteit van Nijverdal veel directer is. Nijverdal heeft meer import, daardoor hebben ze een bredere blik. Hellendoorn roept alleen maar tevredenheid op."

Dat kun je niet flikken, zegt Hellendoorn
"Toen Hellendoorn 900 jaar bestond, waren er feesten met klederdrachten. Dat heeft een enorme saamhorigheid gecreëerd. Het was de oubolligheid ten top. Maar zo is het ook, het is een boerendorp."

"Hellendoorn heeft van oudsher een boerenbevolking die opkomt op voor zijn plek. Zomaar iets slopen of weghalen, dat kun je in Hellendoorn niet flikken. De mensen zijn betrokken en hebben zich goed georganiseerd in een dorpsraad."

"De mensen zijn sober en eenvoudig, ze houden niet van gebakken lucht. Als ze er het hunne van denken zeggen ze 'ja ja'. "

"Het gros van de mensen is aardig en servicegericht. In vroege tijden was men afhankelijk van de landheer. Ze namen beleefd hun pet af. Dat onderdanige en de hiërarchiegevoeligheid heeft daarmee te maken."

Je kunt er toch niets aan doen, zegt Nijverdal
"Nijverdal is begonnen met een fabriek en een paar huizen. Het is eigenlijk allemaal import, het heeft nooit een identiteit gehad. Mensen die ergens anders weinig perspectief hadden kwamen hier naar toe. De echte Nijverdaller bestaat niet. Ze durven nooit recht voor hun mening uit te komen. Ze zeggen 'ja' als ze 'nee' bedoelen. Het kon je baan kosten als je tegen de baas inging. Ze zijn daardoor nog steeds behoorlijk hiërarchisch en passief. De Nijverdaller laat over zich heen lopen: "het is nou eenmaal zo, je kunt er toch niks aan veranderen."

"Het is moeilijk om bestuurders te vinden met een kader. Dat komt voort uit een soort minderwaardigheidsgevoel van de fabrieksbevolking. Het waren laagopgeleide mensen, ze hebben nooit geleerd zelfbewust te zijn. Dat zie je op veel terreinen terug. Je weet nooit wat je aan ze hebt. Tijdens een vergadering zullen ze niet zeggen dat ze er tegen zijn. Wordt er besloten 'we doen het', dan kan later nog gezegd worden dat het niet doorgaat. Toen wij net in Nijverdal woonden was gemoedelijkheid en gastvrijheid mijn eerste indruk. Zo van "doe maar gewoon." .

"Er is een gunningcultuur, er bestaan oude netwerken en een ons kent ons cultuur. Nijverdal gaat ten onder aan het nuttigheidsprincipe. Geen Nijverdaller is trots op Nijverdal, wel op de omgeving. Een lelijk huis in een mooie tuin."

Als de kerk iets organiseert, komen ze wel
"Als iets door de kerk georganiseerd wordt komen de mensen wel. Religie speelt een belangrijke rol in de gemeente, de mensen zijn trouw aan hun parochie."

"De Nederlands Hervormde Kerk in Hellendoorn is oud, bepaalde muren zijn van 1100. Bruidsparen laten zich graag bij deze oude kerk fotograferen. De Hervormde Gemeente in Hellendoorn is behoudend maar niet te moeilijk."

"Ik ben ook in Friesland dominee geweest. Het is een grote tegenstelling. Daar zijn de mensen zo eerlijk en recht door zee, dat het bijna onvriendelijk wordt. Bij het eerste gesprek vertellen ze alles. Hier kun je jaren wonen, zonder dat je de mensen echt leert kennen. De mensen hier zijn te vriendelijk om eerlijk te zijn."

"Nijverdal was een zendingsgebied. Alle kerken kwamen op de proppen om zieltjes te winnen toen de textielarbeiders naar Nijverdal trokken."

Geld naar huis en tuin
"Geld is belangrijk . Men geeft geld uit aan hun woning en tuin. Ze zijn niet zo 'uitgaanderig'. Naar de stad gaan doe je niet zo maar. Op terrasjes zitten doet men pas de laatste jaren een beetje. Het is een naar-binnen -gekeerdheid, veel eigen clubjes en zo."

"Ze geven geld uit als er iets te vieren valt maar niet zomaar."

"Zodra in de krant staat hoeveel geld iets kost, dan zeggen ze 'nee, het kan niet'. "

Het niet zeggen
"Heel lang mocht je niet horen dat je uit het oosten kwam, nu gaat het beter. Dat komt ook door Herman Finkers. Hij heeft de streektaal gepromoot. De laatste keer is de Johanna van Burenprijs aan Herman Finkers uitgereikt. Hij is geliefd omdat hij de kunst verstaat de dingen 'niet' te zeggen die er eigenlijk toe doen."

"Praten in het dialect is vertrouwder, de mensen voelen zich meer op hun gemak. Dialect heeft meer diepte en emotie, in het Nederlands moet je meer uitleggen.Onder elkaar versterk je het vertrouwen, het is niet om een ander uit te sluiten."

Facelift voor Nijverdal
"De aanblik van Nijverdal is precies als zijn bewoners; een beetje van dit en een beetje van dat. Het is vlees nog vis. Het authentieke en karakteristieke van Nijverdal gaat verloren: oude villa's en parkjes zijn afgebroken en verdwenen, er worden appartementen en kantoren gebouwd."

"Het nieuwe plan voor het centrum van Nijverdal? Ik ben bang dat het meer gaat om de vierkante meters verhuurbare grond. Nijverdal wordt de grootste bejaardenstad van Nederland."

"Er is voor het eerst een visie voor het centrum ontwikkeld waarmee ik het eens ben. Er moet een duidelijk centrum komen."

Gesteggel over heg en steg
"De tunnelplannen zijn in Studio Pub geboren. In de jaren zeventig kwam Leo ten Brinke hier met zijn vrienden. Een sfeer van jointjes roken en een potje dammen. Ze waren politiek actief en organiseerden popconcerten. Leo ten Brinke kon goed tekenen. Hij bedacht en tekende een tunnel voor de trein. Leo Hegeman studeerde aan de TH in Delft. Die heeft er wat berekeningen op los gelaten en toen hebben ze het plan naar de gemeente gestuurd. Het moet nog in de archieven liggen. Na 30 jaar heeft de gemeente het toch opgepakt. Maar ik denk dat het nu achterhaald is."

"De Grotestraat heeft geen structuur, het vormt geen eenheid en is overbelast met vrachtverkeer. Iedereen klaagt erover, het blijft een rommeltje. Projectontwikkelaars kijken alleen naar het winstoogmerk. Er is winkelleegstand de laatste jaren. De middenstand is niet zo actief. De authentieke winkeliers willen nog wel doen, maar de grotere ketens zetten zich niet in."

"Het Educatieve Centrum vertrekt uit het centrum van Nijverdal en gaat naar de rand. De tuin bij de school is een klein park met een prachtige beukenboom. Ik ben bang dat we dat kwijtraken. Vroeger hadden we een muziektent met een grasveld waar moeders met kinderen en vrijende paartjes kwamen. Dat is verdwenen. Men vond dat er genoeg bos en groen in de omgeving is."

"Het centrum van Hellendoorn heeft een gemeenschappelijke tuin, de Geur'n, Er lopen veel paden met hoge heggen naar toe.Veel zijn er verdwenen door de parkeerplaats en de supermarkt. Ik doe nu mijn boodschappen in Nijverdal, ik heb er de pest over in."

"In Hellendoorn is er een historische begraafplaats, oude grafstenen en twee grafkelders. Een aantal jaren geleden is er een geopend en gerestaureerd. Om de deksteen weg te krijgen waren vier paarden nodig. Er stonden twee kisten en een klein kistje in. Raar, omdat het ging om twee ongetrouwde broers uit 1864. Uiteindelijk kwamen we erachter dat het geen kistje was maar een opstapje. Kinderen groeven gangen naar de kelder. De begraafplaats was een plek voor je eerste sigaretje of vrijage."

Verloor Nijverdal zijn hart?
"Nijverdal heeft geleden onder de oorlog. Het Keizerserf in Nijverdal is gebombardeerd. Daar zijn veel mensen bij omgekomen. Er is een gat in het centrum geslagen. De joden zijn weggevoerd."

"Er was een strafkamp Twilhaar."

"Er waren veel NSB'ers en mensen die aan de oorlog hebben verdiend. Ed van Tijn, de oud-burgemeester van Amsterdam, heeft ondergedoken gezeten in Nijverdal."

Eigen huis, het hoogste goed
"Je wordt pas voor vol aangezien als je een eigen vrijstaand huis hebt."

"Veel mensen uit het westen komen hierheen. De prijs van een rijtjeshuis daar is gelijk aan een boerderijtje hier. Ze klagen over boerenluchtjes en lawaai en zo."

"Hier is het van: 'ik help jou je huis bouwen, jij helpt mijn huis bouwen'. Zaterdags wordt er druk geklust."

"Een huis in Hellendoorn werd gekocht door een dorpsgenoot. Iedereen was opgelucht dat het niet aan buitenstaander verkocht was."

"Ik heb dit huis gekocht vanwege de ruime plek. Ik wil ruimte hebben om op mijn eigen grond te kunnen pissen zonder dat de buren zien. Men wil hier huizen hebben naar het voorbeeld van Saksische of Sallandse boerderijen. Voor mijn kinderen is het niet te betalen. Ze wonen gelukkig niet in een rijtjeshuis."

Landschap zonder boeren
"Hellendoorn ontboert? Dat mag niet gebeuren, ik moet er niet aan denken. De boeren hebben de essen en de velden vormgegeven. Ze gaven het gebied karakter."

"Tien jaar geleden zaten hier nog twintig boeren, nu nog vijf. De veestapel loopt snel terug. Ze jagen de boeren naar het buitenland. De ene boer fantaseert over Polen, een ander over emigreren naar Amerika."

"Biologische boeren trekken het niet, de melk wordt niet verkocht omdat het duurder is."

"Je ziet steeds minder koeien in de wei. Wat je nu ziet zijn paarden, de nieuwe luxe. Ik word een beetje moe van dat gekoketteer met die beesten."

"Je hebt hier veel varkens- en kippenfokkerijen. Dat zie je alleen aan de schuren en de installaties op het erf. "

De vogels zingen lang dit jaar
"De natuur is hier divers, veel weilanden, bossen en veengebieden. En overal kom je de Regge weer tegen. Als je 's ochtends koeien in de mist ziet dan krijg je een idee van wat de 'witte wieven' zijn. In de vennetjes hoor je in deze tijd veel kikkers kwaken."

"Heel vroeger was de Sallandse Heuvelrug geen bosgebied, de bomen zijn geplant voor de mijnbouw. Hier was het huisje van de oude Schotman, je ziet nog de fruitbomen. Hij zat hier op het bankje, hij raakte invalide doordat een boom op zijn hoofd is gevallen. Zijn vrouw liep hier met een geweer rond. Nu is dit een Nationaal Park geworden en mag er niet meer gewoond worden. Er zijn gebieden afgezet voor een handjevol korhoenders. De milieubeweging gaat een beetje ver. Ik fietste hier als jongen in het pikkedonker, maar was nooit bang."

"Dit jaar zingen de vogels heel lang door. Meestal wordt het vanaf juni langzaam minder maar nu zingen ze nog voluit. Op zitten hier veel zangvogels, ik kan die geluiden onderscheiden."

"Stropen is een kennis die nauwelijks nog wordt overgedragen. Mensen gingen vroeger niet naar de slager, maar stroopten hazen en konijnen in het bos. Ik heb van mijn vader nog een strop leren zetten."

Textielfabrieken: het beeld van Nijverdal
"Voor de textielindustrie kwam was er al een weeftraditie in Twente. In de winter weefden de mensen thuis. Je had fabriceurs, mensen die boeren aan zich bonden. Ze leverden de stoffen zodat de boeren konden weven. Vervolgens haalden ze de halffabrikaten op die ze wasten, bleekten en verkochten: de voorloper van de textielindustrie. De Ten Cates, Van Heken en Janninks waren eerst fabriceurs. Later met de industriële revolutie hebben ze de boeren naar de fabrieken gehaald. Niet Ten Cate heeft hier welvaart gebracht, maar de Salomonsons, de Raaymakers en Langepée. Ze waren sociaal, in crisistijd werd veen afgegraven als werkverschaffing."

"Ten Cate maakt echt onderdeel uit van Nijverdal. Het staat midden in de woonwijken, dat is zo gegroeid. We moeten samen met de omwonenden een prettig beleid zoeken. Je haalt een fabriek niet zomaar weg. De locale mensen accepteren de Ten Cate fabrieken wel. De mensen uit het Westen niet. Ten Cate is het beeld van Nijverdal. Op oude kaarten zie je de ontwikkeling: langzaam groeiden er woonwijken om de fabrieken. Een groot deel van het proces is nog hetzelfde, maar er worden nieuwe materialen gebruikt. Er was een keer een open dag georganiseerd voor familie en omwonenden. De mensen lieten trots hun werk zien aan hun familie. Ten Cate heeft een omslag weten te maken met nieuwe materialen."

"Mijn schoenen zijn kaal, volgende week kunnen ze weg. Ik heb hier dan 46 jaar gewerkt, vanaf mijn 15e jaar. Van 1955 tot 1957 heb ik de eerste textielschool gevolgd in Almelo. Daarna kon ik beginnen bij de Koninklijke Stoomweverij. Ik kwam eerst in de weverij aan de Grotestraat terecht. We maakten bijzondere stoffen voor avond- en bruidskleding. Er werd op tarief gewerkt, je moest hard werken om aan een goed salaris te komen. Een uitspraak was: 'vast werk is vast armoede'. Mijn vader was kam-inhanger, mijn grootvader zat bij de oude bleek. Wij woonden in het Rode dorp en hadden er twee koeien bij. Mijn moeder werkte mee op het land."

"Tien jaar geleden heb ik in mijn klas gevraagd hoeveel kinderen een vader of opa in de fabriek hadden werken. Dat was toen ongeveerde eenderde. Nu is dat veel minder. De mensen weten niet meer wat er gemaakt wordt in de fabrieken. De kunstmanifestatie Textiel 001 moest dat opfrissen. Kunstenaars kregen de opdracht om iets te doen met de nieuwe materialen die de Ten Cate nu produceert. Er kwamen veel oude arbeiders af op de historische tentoonstelling in de bateurszaal."

Van ambacht naar high tech
"De Hellendoorners zijn innovatief en ondernemend. Heeremans was een kleine timmerman met veel zoons, een kleine zaak, dat is uitgegroeid tot een groot bedrijf. Het ijs bij Van der Valk was eigenlijk een bijproduct van de bakkerij, is uitgegroeid tot Caraco IJs met het beroemde Raketje. Het Avonturenpark in Hellendoorn is begonnen met een kleine speeltuin met bootjes. Toen bedachten ze er sprookjes bij, nu kent iedereen het. Van Keulen maakt de inrichting voor bijna alle supermarkten van Nederland, op Albert Heyn na."

Geen lastige jeugd voor mijn deur
"Café Nep aan de Grotestraat was het bestlopende café van Nijverdal voor de jeugd. Het zat altijd stampvol, het heeft jaren bestaan. Ze stopten ermee omdat de eigenaar ziek werd. Er is nooit een alternatief gekomen. Er is niets voor de jeugd. Iedereen zegt dat er wat voor de jeugd moet gebeuren, maar niet voor hun eigen deur. Het Honk is daar een triest resultaat van."

"Toen ik 20 of 25 jaar geleden een woning wilde, ging ik naar de gemeente om mij in te laten schrijven. Er werd gevraagd of ik trouwplannen had. Zo niet dan had ik geen recht op een huis. Zo'n regel was in de rest van Nederland al taboe. Mijn nichtje kreeg onlangs geen huursubsidie; als je het geld niet hebt moet je maar goedkoper gaan wonen. Leven naar wat je hebt. Het 'bid en werk' principe."

"De meeste jongeren kiezen voor een economische studie of iets met computers. Mijn kinderen hebben iets cultureels gekozen maar dat is een uitzondering. De meesten gaan in Enschede, Zwolle of Groningen studeren, de Randstad durven ze niet zo goed."

Rollator City
"Nu komen er ouderen van buiten de gemeente in Nijverdal wonen. Er wordt gekeken naar de omgeving: die is geweldig, het dorp niet. Nijverdal wordt een bejaardencentrum."

"Ik zag laatst drie ouderen met rollator. Pas toen ze bijna tegen elkaar opbotsten zagen ze elkaar. Dat woont hier allemaal in het centrum en daar woon ik tussen. Het wordt al Rollator City genoemd."

Jan van Gait van Sina van smit Jan
"Een interview? Maar ik ben geen autochtoon hoor."

"Ik kwam op mijn 28e uit Nijverdal naar Hellendoorn. Ik woon er nu 40 jaar, maar zal er nooit echt bijhoren. Iedereen wordt welwillend ontvangen, maar je wordt nooit eigen. Je blijft import."

"Mensen van buiten stellen zich actief op om aansluiting te vinden. Als er iemand gezocht wordt voor de een of andere functie dan staan de autochtonen zelf niet op. Het wordt echter niet gewaardeerd als mensen van buiten iets willen doen."

"Mijn naam komt hier veel voor, daarom ik word Jan van Gait (Gerrit) van Sina van smit Jan genoemd."

We lenen muzikanten van elkaar
"Het is hier een sportplaats, er zijn veel sportvoorzieningen en clubs op goed niveau. De sport is van oudsher aan religie gekoppeld. Sport en cultuur vormen altijd een tegenstelling in deze gemeente. De podiumkunsten zijn erg achtergebleven. Alle traditionele dingen zijn er wel. De functie van het dorpshuis is zeer geworteld in de samenleving. Alle harmonieën hebben hun eigen plek, er zijn plaatselijke toneel- en zangverenigingen, de koren zijn verwant aan de kerken."

"Ik speel al zo'n 40 jaar bij de drumband. Het is gezellig. Er is geen concurrentie tussen de drumbands onderling, wij zijn muziekvrienden, we lenen muzikanten van elkaar als we tekort komen."

"Wij waren met de Kroon heel lang de enige horecaclub in Hellendoorn. Het was de glorietijd van mijn vader: hij had iets met Oostenrijk. Vandaar dat het gebouw Oostenrijks oogt. Mijn vader was in Bussum geboren, dat mocht nooit iemand weten. We hadden vroeger ongeveer 180 bruiloften per jaar, vaak helemaal vol, zo'n 300 man. Ook kwamen de jagers na de jacht. In de Kroon zat vroeger een bioscoop
Eens in de maand was er een vergadering van de autoclub, opgericht door mijn vader. Ze organiseerden de Hellendoorn-rit, een autorally door tien landen van Europa."

Kerkdorpen in de vergetelheid?
"Daarle is een hechte gemeenschap, er zijn veel kerkelijke tradities. Ze hebben er de postcode loterij gewonnen, maar voorzover ik weet gaan ze daar nuchter mee om."

"Daarlerveen heeft het kanaal. Dat leeft niet echt. Vanuit Hellendoorn komt hier niemand. Daarlerveen wilde met 90% stemmen vóór, toch bij de Gemeente Hellendoorn blijven. Ze wilden niet bij Vriezenveen gevoegd worden. Ze waren bang dat dan het vrachtverkeer door Daarlerveen zou moeten. Ze kunnen hun identiteit beter bewaren door bij Hellendoorn te blijven."

"Ik woon in Hellendoorn maar ben geboren in Haarle. Ik blijf daar bij mijn paardenclub. De kleine dorpen blijven wel achter, er gaat veel geld naar Nijverdal. In Haarle gaan ze gemoedelijk met elkaar om, het is katholiek hè."

"In mijn jeugd ontdekte men een oud buurtschapje tussen Haarle naar Hellendoorn, een buurtschapje van wel 1000 jaar oud. Als kind speelde ik daar en heb nog oude stenen en resten gevonden. De contacten tussen Hellendoorn en Haarle waren van oudsher erg goed. Haarle is katholiek en Hellendoorn was het waarschijnlijk toen ook nog. Het zijn historische dorpen, die elkaar hebben gerespecteerd door de eeuwen heen."